Onderzoekers van de Universiteit Leiden en onderzoeksinstituut Solid Sustainability Research hebben een nieuwe studie gepubliceerd in PLOS Climate over de banden tussen Nederlandse universiteiten en de tabaksindustrie. Met dit onderzoek willen zij bijdragen aan de discussie rondom vergelijkbare universitaire banden met de fossiele brandstofindustrie.
De studie had aanvankelijk als doel lessen te trekken uit het beleid van Nederlandse universiteiten ten aanzien van samenwerkingen met de tabaksindustrie, vanuit de verwachting dat wetenschappelijke instellingen een voortrekkersrol zouden spelen op het gebied van tabaksontmoediging. De onderzoekers constateerden echter dat, ondanks de breed gedeelde opvatting dat samenwerking met de tabaksindustrie ‘ongepast’ is, expliciet beleid hierover grotendeels ontbreekt. Daarnaast ontdekten ze dat er in de afgelopen twee decennia verschillende banden tussen Nederlandse universiteiten en de tabaksindustrie zijn blijven bestaan.
Universiteiten nemen geen voortouw
Ook hadden de onderzoekers verwacht dat universiteiten een voortrekkersrol zouden spelen in de bestrijding van tabaksgebruik, aangezien academisch onderzoek juist de eerste inzichten opleverde in de schadelijkheid ervan. In de praktijk bleek echter dat universiteiten vooral de publieke opinie volgden, in plaats van deze te sturen. Een klein aantal onderzoekers en medische professionals probeerden actief het bredere publiek te bereiken.
🔗 Lees meer over de studie op de website van de Universiteit Leiden: https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2026/05/wat-kunnen-universiteiten-leren-van-hun-banden-met-de-tabaksindustrie
📎 Lees het onderzoekartikel in PLOS Climate: https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000867
💼 LinkedIn-bericht dat je kunt delen: https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:7466015952199897088/
🐦 Bsky-bericht dat je kunt delen: https://bsky.app/profile/did:plc:h7256m6bpbrtlojjtwtb3xpc/post/3mmwb2m3hwk2y
Aanbevelingen
- Stimuleer beroepsorganisaties, goede doelen en zorgprofessionals om zich uit te spreken over de gezondheidsrisico’s van fossiele brandstoffen en te pleiten voor een consistente benadering van gezondheidschadelijke industrieën binnen de academische wereld en het beleid.
- Pleit voor een WHO-kaderverdrag voor de regulering van fossiele brandstoffen, waarin het belangenconflict van de fossiele industrie op het gebied van volksgezondheid en klimaatbeleid expliciet wordt erkend, en waarin een verbod op lobbyen en reclame wordt opgenomen.
- Vergroot de transparantie over banden tussen de academische wereld en de industrie, inclusief zowel directe als indirecte financiering, om weloverwogen besluitvorming te bevorderen.
- Moedig wetenschappelijke tijdschriften en onderzoeksfinanciers aan om beleid te ontwikkelen rond de betrokkenheid van de fossiele industrie, naar voorbeeld van de maatregelen die zijn ingevoerd door zogenoemde ‘tabaksvrije’ tijdschriften en financiers.
- Informeer en onderwijs onderzoekers en studenten over de strategieën van de industrie om regelgeving en beleidsverandering te vertragen, bijvoorbeeld door dit op te nemen in verplichte ethiektrainingen.
- Bouw de invloed van de fossiele industrie op de totstandkoming van onderzoeksagenda’s, onderzoeksconsortia en publieke financieringsprogramma’s geleidelijk af.
- Evalueer nieuwe samenwerkingen met de fossiele industrie kritisch, met name op het gebied van energietransitie en duurzaamheidsprojecten, om belangenconflicten te voorkomen.
- Wijs een onafhankelijke instantie aan die toezicht houdt op en onderzoek doet naar de strategieën van de industrie, zodat academisch beleid in lijn blijft met doelstellingen op het gebied van volksgezondheid en klimaat.
Citatie: Knoester L, Pereira A, Vanheule L, Elizondo AR, Littlejohn A, Urai AE (2026) Academic collaborations and public health: Lessons from Dutch universities’ tobacco industry partnerships for fossil fuel ties. PLOS Clim 5(5): e0000867. https://doi.org/10.1371/journal.pclm.0000867
Dit project werd mogelijk gemaakt door een seed fund van het Leiden Healthy Society Center van de Universiteit Leiden en financiering van het Climate Social Science Network.
Wij danken Femke Sleegers en Martine Doppen van Reclame Fossielvrij voor het bespreken van ideeën en Veerle van Onzenoort voor haar ondersteuning bij verschillende onderzoeks taken. Daarnaast zijn wij Wanda de Kanter, Marc Willemsen en Marzia Violini erkentelijk voor het delen van hun expertise en het beoordelen van de conceptversie. Verder danken wij Jeremy Crowlesmith voor de visualisatie in Figuur 1 en de verschillende universiteiten voor het beantwoorden van onze informatieverzoeken.
Figuur 1: Een Shell-reclame uit 2024 waarin wordt gesuggereerd dat hun biobrandstofonderzoek leidt tot een fabriek die biobrandstof produceert voor schoner reizen. De bouw van de biobrandstoffabriek die in de reclame wordt genoemd, is in september 2025 geannuleerd.
Figuur 2: Tabaksbedrijven gebruikten het gezag van gezondheidsprofessionals om consumenten te misleiden door hen te doen geloven dat hun producten niet schadelijk waren (afbeelding met dank aan het Smithsonian Institution).